Trauma en herstel volgens Bessel van der Kolk

Wanneer je na een ingrijpende ervaring merkt dat je lichaam alert blijft, terwijl je verstand allang weet dat het gevaar voorbij is, kan het werk van Bessel van der Kolk nieuwe taal geven aan wat er gebeurt. Deze psychiater en onderzoeker laat zien hoe trauma doorwerkt in brein, lichaam, emoties en relaties, en welke vormen van herstel verder gaan dan alleen praten.

Wie is deze traumadeskundige en waarom is hij bekend?

Van der Kolk is een Nederlands-Amerikaanse psychiater, onderzoeker en schrijver die zijn loopbaan grotendeels wijdde aan traumagerelateerde stress bij kinderen en volwassenen. Hij verbond onderzoek naar hersenen en gehechtheid aan de klinische praktijk en richtte in de Verenigde Staten een centrum op voor onderzoek en behandeling van trauma.

Zijn internationale bekendheid komt vooral door het boek Traumasporen, de Nederlandse vertaling van The Body Keeps the Score. Het boek verscheen oorspronkelijk in 2014 en bespreekt hoe overweldigende ervaringen invloed kunnen hebben op geheugen, aandacht, emoties, lichamelijke spanning en het gevoel van veiligheid.

Wat ik sterk vind aan zijn werk, is dat hij trauma niet reduceert tot een verzameling gedachten. Iemand kan heel goed begrijpen dat een situatie voorbij is en toch schrikken van een stem, verstijven bij aanraking of voortdurend op zoek zijn naar gevaar. Dat verschil tussen weten dat je veilig bent en je ook werkelijk veilig voelen, loopt als een rode draad door zijn benadering.

Wat gebeurt er volgens deze visie in lichaam en brein?

Bij trauma raakt het systeem dat gevaar detecteert sneller geactiveerd. Het lichaam kan dan reageren met vechten, vluchten, bevriezen of aanpassen. Die reacties zijn geen karakterfouten, maar automatische overlevingsstrategieën die ooit een functie hadden.

Een belangrijk begrip hierbij is hyperwaakzaamheid. Je let voortdurend op geluiden, gezichtsuitdrukkingen of veranderingen in sfeer. Het tegenovergestelde komt ook voor: emotionele verdoving, weinig lichaamsgevoel of het idee dat je van een afstand naar jezelf kijkt. Dat wordt soms dissociatie genoemd, een tijdelijke verbreking van het contact met gevoelens, herinneringen of het lichaam.

De uitdrukking dat het lichaam de rekening bijhoudt, moet je niet letterlijk opvatten alsof een trauma als een apart bestand in een spier wordt opgeslagen. Het gaat eerder om aangeleerde patronen in het zenuwstelsel. Ademhaling, spierspanning, hartslag, slaap en automatische verwachtingen kunnen veranderen na langdurige of zeer intense stress.

Daarom kunnen klachten lichamelijk aanvoelen. Denk aan een gespannen kaak, buikpijn, paniek, slecht slapen, schrikachtigheid of een voortdurend gevoel van onrust. Zulke symptomen hebben niet automatisch een traumatische oorzaak. Een medische controle blijft verstandig wanneer lichamelijke klachten aanhouden of nieuw zijn.

Trauma is meer dan een nare gebeurtenis

Niet iedere moeilijke ervaring leidt tot trauma. De impact hangt onder meer af van de ernst, de duur, de leeftijd waarop iets gebeurde, de mogelijkheid om te ontsnappen en de steun die daarna beschikbaar was. Een gevoel van machteloosheid en aanhoudende onveiligheid speelt vaak een grotere rol dan de gebeurtenis op zichzelf.

Ook reageren mensen verschillend op vergelijkbare omstandigheden. Dat iemand ergens geen blijvende traumaklachten aan overhoudt, maakt de ervaring niet onbelangrijk. Omgekeerd is het niet nodig dat je een duidelijk herinnerd incident kunt aanwijzen om psychische of lichamelijke stressreacties serieus te nemen.

Welke route naar herstel beschrijft hij?

De kern is niet dat iedereen dezelfde therapie moet volgen. De kern is dat herstel vaak meerdere ingangen nodig heeft. Praten, voelen, bewegen, contact maken en betekenis geven kunnen elkaar aanvullen, afhankelijk van de klachten en de draagkracht van de persoon.

1. Eerst veiligheid en stabiliteit

Wie dagelijks overspoeld raakt, heeft meestal weinig aan een intensieve duik in pijnlijke herinneringen. Een goede behandeling begint daarom vaak met stabilisatie. Je leert signalen van spanning herkennen, jezelf terugbrengen naar het hier en nu en steun organiseren wanneer emoties te sterk oplopen.

Praktisch kan dat betekenen dat je vaste slaap- en eetmomenten creëert, je agenda minder vol plant en een korte oefening gebruikt om je aandacht naar de omgeving te brengen. Kijk bijvoorbeeld rustig om je heen en benoem vijf dingen die je ziet, vier die je voelt en drie die je hoort. Zo’n oefening lost trauma niet op, maar kan wel helpen om het huidige moment van het verleden te onderscheiden.

2. Het lichaam opnieuw leren vertrouwen

Van der Kolk besteedt veel aandacht aan yoga, beweging, ademhaling, theater en andere vormen waarin iemand het lichaam op een veilige manier ervaart. Voor sommige mensen werkt dat beter dan lang praten over gevoelens. Een rustige wandeling, ritmisch bewegen of zachte yoga kan helpen om spanning eerder op te merken.

Mijn belangrijkste kanttekening is dat lichaamswerk geen universele snelweg naar herstel is. Ademhalingsoefeningen kunnen bij de één kalmeren en bij de ander juist paniek oproepen. Begin daarom kort, houd de ogen open als dat veiliger voelt en stop wanneer je merkt dat je dissocieert of verder overspoeld raakt.

3. Herinneringen verwerken met passende therapie

Bij PTSS worden in Nederland onder meer EMDR en traumagerichte cognitieve gedragstherapie ingezet. EMDR helpt de emotionele lading van traumatische herinneringen te verminderen; traumagerichte CGT werkt onder andere met gedachten, vermijding en stapsgewijze blootstelling aan wat nu veilig is.

De aanpak uit het boek kan deze therapieën aanvullen, maar vervangt geen professionele diagnostiek. Zeker bij meervoudig trauma, ernstige dissociatie, suïcidaliteit, verslaving of instabiele thuissituaties is een behandelaar nodig die ervaring heeft met complexe traumaklachten.

Wat betekent dit voor hoogsensitieve mensen?

Hoogsensitiviteit en trauma worden regelmatig door elkaar gehaald. Een hoogsensitief persoon verwerkt prikkels vaak diepgaander en kan sneller overprikkeld raken, maar dat betekent niet automatisch dat er sprake is van PTSS. Een gevoelige waarneming is geen bewijs van een traumatische wond.

Toch kunnen beide elkaar beïnvloeden. Wie sterk reageert op geluid, drukte of stemmingen van anderen, kan na een onveilige periode extra alert worden. Andersom kan langdurige overbelasting het zenuwstelsel zo prikkelbaar maken dat iemand zich hoogsensitief waant, terwijl vooral herstel van stress nodig is.

Ik kijk daarom liever naar het patroon dan naar het etiket. Kun je ontspannen wanneer je alleen bent? Herstelt je lichaam na rust? Voel je nieuwsgierigheid en plezier, of overheersen angst, vermijding en controle? Zulke vragen geven vaak meer informatie dan de vraag of je jezelf hoogsensitief of getraumatiseerd moet noemen.

Lees ook: Empathie vs. Compassie - Het Cruciale Verschil voor Gevoelige Mensen

Mindfulness met voldoende afstand

Mindfulness kan helpen om gedachten, emoties en lichamelijke signalen op te merken zonder er direct naar te handelen. Voor mensen met trauma is langdurig naar binnen keren echter niet altijd prettig. Aandacht voor de buitenwereld, wandelen en contact met een vertrouwd persoon kunnen een betere start zijn dan een stille meditatie van dertig minuten.

Een veilige oefening is om één minuut lang afwisselend je voeten op de grond, je ademhaling en drie voorwerpen in de kamer op te merken. Het doel is niet om spanning weg te duwen. Je oefent vooral het vermogen om een ervaring te observeren zonder er volledig door meegenomen te worden.

Wat is waardevol aan het boek en waar moet je kritisch blijven?

Traumasporen is toegankelijk geschreven, rijk aan praktijkvoorbeelden en belangrijk geweest voor de aandacht voor de lichamelijke kant van trauma. De 576 pagina’s bieden veel context, maar maken het boek ook intensief. Sommige passages over misbruik en geweld kunnen herkenning oproepen en daardoor ontregelend zijn.

De grootste verdienste is wat mij betreft de brede blik. Het boek maakt duidelijk dat herstel niet alleen draait om het analyseren van een verleden, maar ook om opnieuw verbinding, regie en lichamelijke veiligheid ervaren. Dat is vooral verhelderend voor mensen die jarenlang dachten dat ze zich simpelweg moesten vermannen of positiever moesten denken.

De populaire boodschap is tegelijk soms te absoluut geworden. Niet elke lichamelijke klacht is een verborgen trauma, en niet iedere lichaamsgerichte methode is even goed onderzocht. Ook een veelgelezen boek is geen individueel behandelplan. Onderzoek, opleiding van de behandelaar en afstemming op jouw situatie zijn belangrijker dan een aansprekende methode-naam.

Wie het boek wil lezen, kan het beste gedoseerd te werk gaan. Lees niet door om alle hoofdstukken af te vinken, maar pauzeer bij passages die veel oproepen. Een notitieboek, een rustige plek en iemand bij wie je terechtkunt maken het verschil tussen leerzame herkenning en onnodige overbelasting.

Een nuchtere manier om met deze inzichten verder te gaan

De meest bruikbare les uit dit werk is voor mij dat herstel zowel begrip als ervaring nodig heeft. Je mag onderzoeken wat er in je lichaam gebeurt, zonder elke sensatie meteen als trauma te bestempelen. En je mag professionele hulp zoeken zonder eerst een perfecte verklaring voor je klachten te hebben.

Begin klein met meer rust, betrouwbare verbinding en aandacht voor je grenzen. Wanneer angst, herbelevingen, verdoving of vermijding je dagelijks leven blijven bepalen, kies dan voor een gekwalificeerde psycholoog of psychotherapeut met ervaring in traumabehandeling. Een lichaam dat lang op overleving heeft gestaan, heeft meestal geen harde aanpak nodig, maar veiligheid, tijd en passende begeleiding.